Δρόμοι θανάτου: Μάρτυρες και θύματα μιας αθέατης απειλής

Στους δρόμους του Ηνωμένου Βασιλείου, το πρόβλημα με τις λακκούβες είναι τόσο έντονο που οι αποζημιώσεις για ζημιές αυξάνονται θεαματικά. Οι αιτήσεις αυξήθηκαν κατά 91% από το 2021, με δήμους να πληρώνουν περίπου 3,5 εκατ. λίρες το 2024, ενώ εγκρίνεται μόνο το 26 % των αιτημάτων. Πίσω από αυτά τα νούμερα όμως βρίσκονται καθημερινές ιστορίες κινδύνου, ειδικά για μοτοσικλετιστές. Το σώμα ενός αναβάτη δεν προστατεύεται όπως σε ένα αυτοκίνητο, και μια λακκούβα που μοιάζει αθώα μπορεί να «σου αλλάξει τη ζωή».

Η περίπτωση του Richard Cheshire, που σε ηλικία 19 ετών χτυπώντας λακκούβα έχασε τον έλεγχο και έμεινε παράλυτος, είναι μια θλιβερή απόδειξη του πόσο καταστροφικές μπορούν να είναι οι συνέπειες. Παρά την προβολή που πήρε το ατύχημά του, ο δρόμος δεν βελτιώθηκε ουσιαστικά και κανείς δεν λογοδότησε για το τραγικό αυτό γεγονός. Όπως γίνεται και στην Ελλάδα…

Πώς οι λακκούβες γίνονται πρόβλημα για όλους μας

Όλοι οι οδηγοί έχουν έρθει αντιμέτωποι με ένα δρόμο γεμάτο ανωμαλίες. Η ζημιά που προκαλεί μια λακκούβα δεν περιορίζεται μόνο σε ελαστικά και ζάντες, αλλά φτάνει στα συστήματα διεύθυνσης και στις αναρτήσεις — και σε περιπτώσεις μοτοσικλετιστών, στη σπονδυλική στήλη και τα άκρα. Ακόμη και μικρότερης έκτασης λακκούβες μπορούν να κρύβουν κινδύνους που δεν εμφανίζονται αμέσως με μια απλή οπτική εκτίμηση.

Το ελληνικό οδικό δίκτυο, σύμφωνα με διεθνείς δείκτες ποιότητας δρόμων, συγκαταλέγεται στις χαμηλότερες θέσεις στην Ευρώπη, με έντονη ανισορροπία μεταξύ μεγάλων αυτοκινητοδρόμων και δευτερευόντων δρόμων όπου η κατάσταση είναι πολύ χειρότερη. Αυτή η ποιότητα σχετίζεται με υψηλότερα ποσοστά τροχαίων, ειδικά στις αστικές περιοχές όπου η χρήση δικύκλων είναι συχνή.

Οι μοτοσικλετιστές στην Ελλάδα αντιμετωπίζουν πολλαπλούς κινδύνους στους δρόμους μας, καθώς η χώρα κατέχει από τα υψηλότερα ποσοστά θανάτων δικυκλιστών στην ΕΕ, με μερικές εκτιμήσεις να δείχνουν ότι οι μοτοσικλετιστές αποτελούν σημαντικό μέρος των θυμάτων των τροχαίων.

Αποζημιώσεις και νομικές διαδρομές

Όταν η ζημιά στο όχημα οφείλεται σε κακή κατάσταση οδικού δικτύου, υπάρχει θεωρητικά η δυνατότητα αποζημίωσης από Δήμο ή Περιφέρεια στην Ελλάδα. Προϋπόθεση όμως είναι η άμεση καταγραφή από την Τροχαία ή από ιδιωτική οδική βοήθεια, έκδοση βεβαίωσης φθοράς και η υποβολή πλήρους φακέλου με τιμολόγια επισκευής στις αρμόδιες αρχές ώστε να ξεκινήσει η διαδικασία διεκδίκησης.

Παρά το γεγονός ότι υπάρχει αστική ευθύνη, συχνά οι διαδικασίες είναι χρονοβόρες και πολλές φορές δεν οδηγούν στην πλήρη αποκατάσταση των ζημιών του οδηγού, ενώ οι ίδιοι οι οδηγοί συχνά αισθάνονται ότι παλεύουν μόνοι τους απέναντι σε μια προβληματική υποδομή.

Όταν η λακκούβα δεν είναι «ατύχημα», αλλά συνθήκη

Στα δελτία τροχαίων ατυχημάτων σπάνια θα δεις τις λέξεις: «κακοτεχνίες του οδοστρώματος» στις αιτίες. Κι όμως, όσοι κινούνται καθημερινά στους δρόμους γνωρίζουν καλά ότι η κακή κατάσταση του οδοστρώματος είναι εκεί, παρούσα, συχνά καθοριστική. Οι κακοτεχνίες δεν εμφανίζονται ως αιτία, αλλά ως συνθήκη. Είναι το υπόβαθρο πάνω στο οποίο συμβαίνει το ατύχημα, χωρίς ποτέ να καταγράφεται επίσημα.

Αυτός είναι και ο λόγος που το πραγματικό αποτύπωμα της «λακκούβας» στην οδική ασφάλεια παραμένει αόρατο. Δεν αποτυπώνεται σε πίνακες και στατιστικές, αλλά σε φακέλους αποζημιώσεων, σε πραγματογνωμοσύνες, σε δικαστικές αίθουσες και –στις πιο βαριές περιπτώσεις– σε ιστορίες ανθρώπων που δεν γύρισαν ποτέ σπίτι.

Δύο τροχοί, μηδενικά περιθώρια

Για έναν οδηγό αυτοκινήτου, μια λακκούβα είναι συνήθως ένα απότομο χτύπημα, ένας θόρυβος, μια ζημιά που θα φανεί στο συνεργείο. Για έναν μοτοσικλετιστή, η ίδια ανωμαλία μπορεί να σημαίνει απώλεια ελέγχου μέσα σε κλάσματα του δευτερολέπτου. Δεν υπάρχει αμάξωμα, δεν υπάρχει ζώνη ασφαλείας, δεν υπάρχει δεύτερη ευκαιρία.

Οι αναβάτες γνωρίζουν ότι πολλές πτώσεις δεν οφείλονται στην ταχύτητα ή σε λάθος χειρισμό, αλλά σε κάτι που εμφανίστηκε ξαφνικά μπροστά τους: Μια λακκούβα γεμάτη νερό, ένα μπαλωμένο σημείο που έχει καθίσει, μια πρόχειρη αποκατάσταση μετά από έργα. Το πρόβλημα δεν είναι μόνο η ύπαρξη του ελαττώματος, αλλά το ότι συχνά δεν υπάρχει καμία προειδοποίηση, καμία σήμανση, καμία λογική συνέπεια στη συντήρηση του δρόμου.

Η κακοτεχνία που δεν «μετριέται»

Στην Ελλάδα, οι κακοτεχνίες του οδοστρώματος γίνονται ορατές κυρίως όταν κάποιος ζητήσει αποζημίωση. Τότε αρχίζει η αντίστροφη μέτρηση: Βεβαιώσεις από την Τροχαία, φωτογραφίες, μαρτυρίες, τιμολόγια, έλεγχος αρμοδιότητας μεταξύ Δήμου και Περιφέρειας. Εκεί αποκαλύπτεται και κάτι ακόμα: Ότι πολλές φορές ο δρόμος ήταν γνωστός ως προβληματικός, ότι είχαν προηγηθεί αναφορές, ότι το σημείο είχε «ιστορικό». Κι όμως, μέχρι να συμβεί κάτι σοβαρό, η λακκούβα παραμένει απλώς ένα σημείο στον δρόμο. Ένα από τα πολλά. Ένα που δεν επείγει.

Η στιγμή που η ευθύνη αποκτά πρόσωπο

Υπάρχουν όμως περιπτώσεις που δεν αφήνουν περιθώρια αμφισβήτησης. Στη Θεσσαλονίκη, το 2009, δύο μοτοσικλετιστές σκοτώθηκαν στο ίδιο ακριβώς σημείο, πέφτοντας στην ίδια λακκούβα, μέσα σε διάστημα ενός μήνα. Ήταν 27 και 35 ετών. Δεν μιλάμε για «πιθανή αιτία» ή για συνδυασμό παραγόντων, αλλά για ένα συγκεκριμένο κομμάτι δρόμου, σε ένα κεντρικό σταυροδρόμι, που αποδείχθηκε θανάσιμη παγίδα.

Αυτή η υπόθεση είναι η καρδιά του ντοκιμαντέρ Το κομμάτι που λείπει του δημοσιογράφου Άγγελου Τσάτση. Όχι γιατί είναι μοναδική, αλλά γιατί είναι απολύτως καθαρή. Δύο άνθρωποι χάθηκαν στο ίδιο σημείο. Η λακκούβα δεν ήταν αόρατη. Ήταν εκεί.

Όταν η ιστορία γίνεται εργαλείο

Το ντοκιμαντέρ δεν στέκεται μόνο στο τραγικό γεγονός. Ακολουθεί τις οικογένειες, τις δικαστικές διαδρομές, τις φωνές όσων ζουν και εργάζονται στον δρόμο. Αναβάτες, διανομείς, γιατροί, νομικοί, ειδικοί της οδοποιίας μιλούν για κάτι που όλοι γνωρίζουν αλλά κανείς δεν μετράει: Ότι οι κακοτεχνίες δεν είναι «μικροπροβλήματα», αλλά δομικό στοιχείο του κινδύνου.

Ο ίδιος ο δημιουργός, αναβάτης και κάτοικος της Αθήνας, περιγράφει τους αστικούς δρόμους σαν «βομβαρδισμένο τοπίο». Μια εικόνα υπερβολική ίσως, αλλά αναγνωρίσιμη για όποιον κινείται καθημερινά με δύο τροχούς.

Το πραγματικό κόστος δεν είναι στα τιμολόγια

Στο Ηνωμένο Βασίλειο, οι αποζημιώσεις από λακκούβες αποτυπώνουν ένα μέρος του προβλήματος σε αριθμούς. Στην Ελλάδα, το κόστος είναι πιο διάχυτο. Είναι στα συνεργεία, στα νοσοκομεία, στα αναπηρικά αμαξίδια, στις δικαστικές εκκρεμότητες που κρατούν χρόνια. Είναι στο γεγονός ότι η κακή συντήρηση του δρόμου αντιμετωπίζεται ως «κανονικότητα» και όχι ως εξαίρεση.

Όπως επισημαίνουν όσοι έχουν βιώσει τις συνέπειες, η πρόληψη θα ήταν πάντα φθηνότερη από τη διαχείριση της ζημιάς. Όχι μόνο οικονομικά, αλλά κοινωνικά και ανθρώπινα.

Το κομμάτι που συνεχίζει να λείπει

Οι λακκούβες δεν είναι απλώς φθορά της ασφάλτου. Είναι ένδειξη ενός συστήματος που λειτουργεί αποσπασματικά, χωρίς συνέχεια, χωρίς λογοδοσία. Μέχρι να υπάρξει σοβαρός τραυματισμός ή θάνατος, το πρόβλημα παραμένει χαμηλά στην ατζέντα. Και ακόμα κι τότε, συχνά αντιμετωπίζεται ως «ατυχία».

Το Κομμάτι που λείπει δεν υπόσχεται λύσεις. Κάνει όμως κάτι εξίσου σημαντικό: Δείχνει καθαρά ότι πίσω από κάθε λακκούβα υπάρχει μια αλυσίδα αποφάσεων, παραλείψεων και ευθυνών. Αυτή η αλυσίδα, ειδικά για τους μοτοσικλετιστές, μπορεί να αποδειχθεί μοιραία.